bodembederf2

17 September 2019

Inleiding

Boeren krijgen het steeds moeilijker. Lage melkprijzen en marges op producten in combinatie met steeds strenger wordende milieueisen zorgen voor veel druk om te presteren in de land- en akkerbouw. Dit wordt bereikt door efficiënter werken en schaalvergroting, wat vaak betekend dat grotere, zwaardere machines en tractoren het land of de akker op gaan. Het resultaat is bodembederf. Helaas realiseren nog te weinig agrariërs hoe enorm groot de gevolgen hiervan zijn op korte en de lange termijn. DWM Products is opgericht met als hoofdreden en bestaansrecht het aanpakken van bodembederf met de machines en onderstellen die wij bouwen. Alles valt of staat met informatie en het toepassen daarvan. We hebben daarom deze kennisbank opgezet waarin we u proberen te informeren over de oorzaken, gevolgen en mogelijke oplossingen voor dit probleem. De gegevens op deze pagina zijn gebaseerd op onderzoeken van ir. Jan van den Akker (Universiteit Wageningen) en dr. Ir. Gera van Os (Aeres Hogeschool).

Wat is bodembederf

Bodembederf is het algeheel verslechteren van de kwaliteit van de bodem. het komt voor in veel verschillende vormen: bodemverdichting, spoorvorming, structuurbederf en zzdebeschadiging.
De bodem kan maar een bepaalde hoeveelheid druk verdragen voordat hij blijvend veranderd. Als men die drukgrens overschrijdt, zal de kwaliteit van de bodem vrijwel meteen verslechteren. Wat helaas bij veel mensen niet bekend is, is dat dit een blijvend gevolg is dat jarenlang een negatieve invloed zal zijn op de opbrengst van het land.
De bodem is op te delen in 3 lagen: de toplaag, de ploegzool en de onderlaag zoals zichtbaar op onderstaande afbeelding.


Machines rijden op de toplaag en we drukken door hun gewicht de grond in elkaar. Het zuurstofgehalte in de grond neemt sterk af en hij wordt veel compacter. Wat we in zo�n geval vaak doen, is het naderhand omploegen van het land om de negatieve effecten tegen te gaan. De toplaag reageert hier prima op, maar dit geldt helaas niet voor de diepere lagen.
Het probleem wat dan ontstaat is dat er op de diepte waar de ploeg net niet bij kan een harde laag ontstaat: de zogenaamde �ploegzool�. Door met machines op geploegd land te rijden wordt deze laag nog harder. Deze laag en de onderlaag kunnen we met machines niet op een kosteneffectieve manier weer terugbrengen in de originele staat.
Hieronder ziet u een kaart met de staat van de Nederlandse bodem in 2014. De situatie is zoals u ziet ernstig te noemen. 

Oorzaken van bodembederf

Er zijn meerdere zaken die de kwaliteit van de bodem negatief be�nvloeden. Een groot deel is te wijten aan keuzes die door boeren en loonwerkers worden gemaakt in hun machines, werkwijze en timing. 
Een van de grote problemen in de akker en landbouw is het direct rijden op de ploegzool en onderlaag. Zie hieronder een voorbeeld van hoe dit probleem ontstaat. Door het ontbreken van de druk verdelende toplaag, drukt men meteen de onderlaag in elkaar waardoor hier de bodemverdichting sterk zichtbaar wordt.



Bron: Jan van den Akker, Universiteit Wageningen (2018)
Een andere hoofdoorzaak is het gebruik van te grote wiellasten op het land of de akker. De bodem kan maar een beperkte hoeveelheid druk verduren voordat hij blijvend veranderd. De steeds groter wordende machines hebben dit probleem in de afgelopen jaren steeds groter gemaakt.



Bron: Jan van den Akker, Universiteit Wageningen (2018)
Als het land vochtig is, is het veel gevoeliger voor schade. De effecten van bovenstaande oorzaken worden vermenigvuldigd als de ondergrond nat is. Bij het berijden van een land in deze situatie perst het wiel de ondergrond dusdanig in elkaar dat alle zuurstof er uit kan worden gedrukt en het vochtgehalte tot boven de 100% kan stijgen. Dit betekent dat er boven de zode een laag water komt te liggen. In onderstaande afbeelding is zichtbaar hoe groot het risico is van het betreden van het land op verschillende momenten van het jaar.



Bron: Jan van den Akker, Universiteit Wageningen (2018)
Als we bemesting van land in het voorjaar als voorbeeld nemen, kunt u zich vast voorstellen dat deze combinatie van hoge wiellasten op nat land waarbij door de zode heen wordt gestoken een recept is voor problemen in de bodem.



Bron: Jan van den Akker, Universiteit Wageningen (2018)

Invloed van weersverandering

De combinatie van het feit dat we met zwaardere machines het land op gaan en de verandering van het weer verergert het probleem zeer sterk. Hieronder ziet u een tweetal kaarten van Nederland over verschillende periodes in de afgelopen 70 jaar. Het betreft het aantal dagen met een grotere regenval dan 10mm. 


Als er meer regen valt in een jaar is dat niet per definitie een probleem als het verspreid is. Maar als er veel regen in een korte tijd valt, zoals in Nederland steeds meer gebeurd leidt dat op een verdichte bodem meteen tot problemen. Water wordt niet snel genoeg opgenomen met een ondergelopen weiland of akker tot gevolg. 

Bron: Jannes Wiersma




Helaas is het omgekeerde ook waar. De afgelopen jaar komen langere periodes van droogte steeds vaker voor. In onderstaande kaart over het neerslagtekort van Nederland ziet u hoe extreem de gevolgen in de zomer van 2018 bijvoorbeeld zijn geweest. 

Figure 2 Test map img


Bron: Gera van Os, Aeres Hogeschool (2018)
Doordat wortels van planten de ploegzool niet goed meer doordringen kunnen ze het grondwater niet meer bereiken in een droge periode. Dit betekent concreet dat planten het veel minder lang uithouden als het langere tijd niet regent.

Dreiging van schade in biodiversiteit

Levende organismen zijn enorm belangrijk voor de bodem. Ze houden talloze processen in gang die helpen in het optimaal houden van de grond voor gras en gewassen. Door de manier waarop er nu met het land wordt omgegaan in combinatie met de weersveranderingen sterven er nu sneller soorten uit dan in de tijd van het uitsterven van de Dinosauri�rs. Op onderstaande kaart is aangegeven waar de grootste dreigingen liggen. Helaas is Nederland ��n van de gebieden waar de dreiging het grootst is. 
A close up of a map

Description automatically generated

Gevolgen van bodembederf

De oorzaken van bodembederf zijn erg veelomvattend. Het ontstaan van de ploegzool heeft grote gevolgen voor de manier waarop gewassen wortel schieten. 


Bron: Jan van den Akker, Universiteit Wageningen (2018)
Zoals op bovenstaande afbeelding zichtbaar is beperkt de ploegzool de groei van de wortel van de plant. Het directe gevolg is dat de plant veel minder voedingsstoffen tot zich kan nemen en daardoor minder groeit. Op momenten van droogte zullen deze planten ook eerder problemen ondervinden omdat ze geen mogelijkheid hebben om water van onder de ploegzool op te nemen door het gebrek aan diepe wortels.
Vocht kan heel slecht door de ploegzool bewegen. Dit betekent dat planten, zoals hierboven beschreven staat, slecht gedijen bij droog weer. De keerzijde is ook dat als er veel regen valt de bodem het water niet kan verwerken en het water ophoopt bovenop de zode en in de toplaag. 


In de jaren 80 is in Westerhoven al onderzoek gedaan naar de effecten van bodemverdichting op de opbrengst en de worteldiepte van mais. In onderstaande grafiek zijn de resultaten zichtbaar. 


De controle locatie is hier de maatstaaf. Dit is een stuk land waarop geen machines hebben gereden. Op 2 andere delen van het land is met een wiellast van 2 en 6 ton gereden met desastreuze gevolgen. Zichtbaar is dat bij een wiellast van 6 ton de worteldiepte nog maar een derde is van de controle locatie en de opbrengst ook met meer dan 30% is afgenomen. U kunt zich voorstellen dat dit grote gevolgen kan hebben voor een bedrijf.
Helaas houdt de problematiek daar niet op. Er is onderzoek gedaan naar hoe lang dit probleem aanwezig blijft. In onderstaande figuur is zichtbaar hoe de graanopbrengst en de opbrengst van kunstmest negatief be�nvloed wordt door bodemverdichting.

Financiele gevolgen

Universiteit Wageningen heeft onderzoek gedaan naar de extra kosten die gemaakt worden door bodemverdichting. Ze stellen dat de gemiste opbrengst zal dalen met gemiddeld �100 per hectare grond per jaar. Bij gewassen als aardappels kan dit oplopen tot 200 euro per hectare. In het geval van erge bodemverdichting zal de opbrengst 20% tot 50% kunnen dalen. Ook zullen er extra kosten moeten worden gemaakt voor de irrigatie en bemesting van het land. De kosten hiervan zullen tussen de �50 en �150 zijn per hectare per jaar. Als er op het land gewerkt wordt zullen de extra kosten per dag aan extra brandstof, extra slijtage aan machines en banden rond de �150 euro uitkomen.